Jak się pisze przeze mnie? Zasady poprawnej pisowni

Poprawny zapis to zawsze przeze mnie – rozdzielnie, z literą „e” na końcu przyimka. Wyrażenie wskazuje, że dana sytuacja wydarzyła się z winy lub za sprawą osoby mówiącej. W codziennej komunikacji pojawia się wiele błędnych wariantów, między innymi „przezemnie” czy „przez mnie” w tym samym znaczeniu. Z dalszej części artykułu dowiesz się, dlaczego tak jest i jak łatwo utrwalić sobie tę zasadę.

Czym jest wyrażenie przeze mnie?

Wyrażenie przeze mnie należy do grupy wyrażeń przyimkowych. Oznacza, że jakaś czynność, decyzja lub zdarzenie miały miejsce właśnie z powodu mówiącego – niezależnie od tego, czy odbiór jest pozytywny, czy negatywny. W polszczyźnie tego typu konstrukcje łączą przyimek z inną częścią mowy, w tym przypadku z zaimkiem osobowym „mnie”.

Reguła ortograficzna jest jednoznaczna: wyrażenia przyimkowe zapisujemy rozdzielnie. Działa to tak samo w parach: z książką, nad nami, pod biurkiem. Nawet jeśli przyimek brzmi nietypowo, rozdzielność pozostaje nienaruszona. Dlatego forma „przezemnie” pisana łącznie jest błędem, niezgodnym z obowiązującą zasadą.

Od strony znaczeniowej wyrażenie to jest w pewnym sensie odpowiednikiem zwrotu „dzięki mnie”, przy czym częściej przenosi odcień winy, odpowiedzialności albo żalu. Użyjemy go, gdy chcemy podkreślić swoją sprawczość – zarówno tę zamierzoną, jak i mimowolną.

Skąd wzięła się forma przeze?

Wątpliwości biorą się głównie z samego przyimka przeze. We współczesnym języku polskim króluje forma przez, która występuje w niezliczonych połączeniach: przez ulicę, przez ciebie, przez okno. Tymczasem oboczność przez/przeze to ślad po dawnych, krótkich samogłoskach zwanych jerami.

Jery już dawno zanikły, ale pozostawiły po sobie konkretne konsekwencje w odmianie słów. To właśnie dzięki nim mamy pary takie jak bez – beze, od – ode, przed – przede czy nad – nade. W przypadku omawianego wyrażenia długa forma przeze zachowała się wyłącznie w zestawieniu z zaimkiem „mnie”. W każdym innym kontekście została wyparta przez krótszy wariant „przez”.

Rola jerów w dzisiejszej polszczyźnie

Zanik jerów sprawił, że w języku pojawiła się ruchoma samogłoska -e, która ułatwia wymowę trudnych zbitek spółgłoskowych. Podobny proces obserwujemy w słowach „ode mnie” czy „nade wszystko”. Dzięki temu unikamy niewygodnych artykulacyjnie połączeń, a jednocześnie otrzymujemy wyraźny sygnał, gdzie kończy się przyimek, a zaczyna kolejny wyraz.

Świadomość tego mechanizmu pozwala bez wahania odrzucić zapis „przez mnie” w roli synonimu winy czy sprawstwa. Owszem, „przez mnie” jako fragment zdania jest poprawne, ale tylko w zupełnie innych konstrukcjach – na przykład: Przejechał przez mnie wzrokiem. Wtedy chodzi o relację przestrzenną, a nie o wskazanie sprawcy.

Najczęstsze błędy ortograficzne

Mimo że zasada jest prosta, w praktyce pojawiają się trzy główne typy pomyłek. Każdy z nich omówiono poniżej, aby łatwiej było je rozpoznać i wyeliminować z własnych tekstów.

Pisownia łączna – przezemnie

Łączny zapis „przezemnie” wynika z tendencji do scalania ze sobą często powtarzanych ciągów wyrazów. Wielu użytkowników języka odruchowo traktuje to połączenie jak jeden leksem, na podobieństwo dawnych zrostów, które faktycznie piszemy razem – na przykład „wprawdzie”. Problem w tym, że współczesna norma ortograficzna uznaje przeze mnie za luźne wyrażenie przyimkowe i nakazuje rozdzielność.

Pominięcie końcówki -e – przez mnie

Drugi częsty błąd to opuszczenie litery „e” i zapis „przez mnie” w znaczeniu „z mojej winy”. Przyimek przez nie występuje tu w swojej podstawowej postaci, ponieważ właśnie ze względów fonetycznych potrzebne jest przejście w przeze. Pominięcie końcówki sprawia, że zdanie zmienia sens – zamiast wskazywać sprawcę, zaczyna opisywać drogę, środek albo sposób.

Poniższa tabela zestawia najczęstsze niepoprawne formy wraz z krótkim wyjaśnieniem:

Przykłady poprawnego użycia w zdaniach

Najlepszym sposobem na przyswojenie reguły jest osłuchanie się z naturalnymi zdaniami. Oto kilka przykładów zaczerpniętych zarówno z codziennego języka, jak i z literatury:

• Masz zepsuty humor przeze mnie?
• Oto stworzona przeze mnie lista najlepszych książek tego roku.
• Przepraszam, że przeze mnie nie mogłaś spotkać się z przyjaciółką.
• Wiele zaproponowanych przeze mnie rozwiązań zostało docenionych przez szefa.

Wyrażenie bardzo dobrze sprawdza się także w wypowiedziach, w których mówiący bierze odpowiedzialność za coś nieprzyjemnego:

Przegraliśmy ten mecz przede wszystkim przeze mnie. Puściłem trzy gole, które można było naprawdę łatwo obronić.

Cytaty z literatury

Literatura dostarcza dowodów, że omawiany zwrot od dawna funkcjonuje w polszczyźnie w niezmienionej formie. Oto wybrane fragmenty:

To przeze mnie, przeze mnie. Ja zniszczyłam wszystko! Ja, podła, przez swoje niedołęstwo zgubiłam piękno tej nocy. – Maria Kuncewiczowa, „Cudzoziemka”

Czasami chciałbym znać istotę nocnych myśli. Są bardzo pokrewne snom. Raz mogę nimi kierować, a znowu kiedy indziej robią, co chcą, i gnają przeze mnie jak silne, nieokiełznane konie. – John Steinbeck, „Zima naszej goryczy”

Oba cytaty pokazują, że zapis rozdzielny z przyimkiem przeze jest jedynym literacko i ortograficznie uzasadnionym wyborem.

Jak utrwalić sobie ten zapis?

Skoro analogiczne wyrażenia – ode mnie, beze mnie, nade mną – nie budzą żadnych wątpliwości, warto postawić przeze mnie w jednym szeregu z tymi przykładami. W każdym przypadku przyimek zakończony na -e występuje tuż przed zaimkiem „mnie” i całość piszemy osobno.

W pamięci pomaga również myślenie o budowie wyrażenia: przyimek przeze + zaimek mnie. Gdy tylko pojawi się pokusa, by scalić te dwa słowa, wystarczy przywołać wzorzec „ode mnie” i od razu widać, że reguła jest identyczna. Utrwalenie tej prostej zależności sprawia, że błędy tego typu znikają z pisowni na dobre.

Dla osób, które cenią synonimy, zamiennikami mogą być sformułowania: wskutek moich działań, z mojego powodu, za moją przyczyną. Żadne z nich nie zastąpi jednak naturalnego „przeze mnie” w szybkiej, potocznej rozmowie, dlatego warto poświęcić chwilę na zapamiętanie poprawnego zapisu.